اشاره:
كتابخانه ها از ديرباز محل گردآوري منابع مكتوب فرهنگي، علمي و فني و اشاعه اطلاعات سازمان يافته در ميان گروههاي مختلف استفاده كننده بوده اند. پيشرفتهاي جوامع بشري و نيز رشد سريع اطلاعات موجب تربيت نيروي انساني متخصصي شده تا بتوانند شرايط دسترسي به دنياي اطلاعات و داد و ستدهاي اطلاعاتي را فراهم كنند.
در رشته كتابداري دانشجويان با اهميت نقش كتابخانه، كتابداري و اطلاع رساني در گسترش فرهنگ، علوم و فنون در جامعه بشري و ايجاد توانايي لازم براي انجام امور تخصصي كتابخانه ها و مراكز اطلاع رساني آشنا مي شوند و در اين راستا دانشجويان مهارتهاي لازم را در جهت انجام كار در انواع مختلف كتابخانه ها و مراكز اطلاع رساني را كسب مي كنند. با تمام اين تفاصير اين رشته هنوز جايگاه خود را در ايران پيدا نكرده است .
واژه کتابداری به عنوان برابر واژه انگلیسی "Librarianship" انتخاب شده است. دانشمند بزرگ، شیالی رانگاناتان زمانی که در دههٔ ۱۹۳۰ از انگلیس به هندوستان بازگشت و درصدد راهاندازی این دانش نوین در هند برآمد، جامعه هند در فهم این واژه مشکل داشتند و در نتیجه ایشان واژه جدید " Library Science" یعنی علم کتابداری را جایگزین آن واژه نمود. امروزه در امریکا این واژه بیشتر بکار گرفته میشود. واژه كتابداري معادل واژه علم« كتابداري» است اساس اين علم به گردآوري ، نگهداري ، سازماندهي و استفاده از رسانه اي ارتباطي مدون مي پردازد. دكتر عباس حري استاد علوم ارتباطات و كتابداري دانشگاه تهران نيز در معرفي كتاب و علم كتابداري ميگويد: كتاب داراي دو معني است. يكي معناي محدود و با دامنهاي بسته كه همان اوراق مكتوب به هم پيوسته و جلد شده است و اصطلاحا به آن صورت گوتنبرگي كتابميگويند و ديگري معناي گسترده آن است كه به هر اثري كه به گونهاي ثبت و ضبط شده باشد، گفته ميشود. از اين ديدگاه; نوار، صفحه، لوح فشرده و حتي آنچه دراينترنت قابل دسترسي است، "كتاب" تلقي ميشود. پسوند "داري" در كتابداري نيز به معناي اداره كردن و مديريت كردن كتاب در همان معناي گسترده آن است. بنابراين كتابداري به سامان دادن كتاب ميپردازد.
علوم کتابداری و اطلاعرسانی، دانشی است که به مطالعه و بررسی شیوههای گوناگون تولید دانش، گردآوری منابع اطلاعاتی (کتاب، مجله، لوح فشرده، بانکهای اطلاعاتی، پایگاه اطلاعاتی، اینترنت و وب)، سازماندهی، بازیابی و اشاعه این منابع و محملهای اطلاعاتی میپردازد و در این راستا تلاش مینماید که در وقت خواننده یا کاربر صرفهجویی نماید. در دههٔ ۱۹۷۰ با اختراع ریزرایانهها و در سال۱۹۹۰ با اختراع وب و ورود این فناوریهای نوین اطلاعاتی به پهنه کتابخانههای جهان این دانش نیز دچار دگرگونیهای گستردهای شد. در نتیجه پژوهشگران و استادان این رشته درصدد تغییر نام آن برآمدند و واژه " Information" یعنی "اطلاعات" یا "اطلاعرسانی" نیز به نام این دانش اضافه شد و امروز از آن به عنوان " Information Science " & Library یا علوم کتابداری و اطلاعرسانی یاد میشود. اگرچه در انگلستان و برخی کشورهای دیگر با عناوین دیگری از جمله " Information Studies" و " Information Managment" نیز از آن یاد میشود. .
تاريخچه كتابداري در ايران به شكل آكادميك و دانشگاهي از سال 1340 به بعد بوده است. اولين دوره آن در دانشگاه علوم تربيتي دانشگاه تهران برگزار شد كه تعدادي از اساتيد ايراني و آمريكايي و انگليسي اين دورهها را ابتدا در مقطع كارشناسي و بعدها در مقطع كارشناسي ارشد اداره ميكردند؛ كمكم اين آموزشها به صورت غير آكادميك به صورت آموزشهاي ضمن خدمت در برخي از كتابخانههاي عمومي و دانشگاهي در همان سالها برگزار شد همچنين اساتيد كتابداري، دورههاي كتابداري را براي كتابخانههاي عمومي كشور و برخي كتابخانههاي دانشگاهي برگزار كردند. اين دورهها، كوتاه مدت بود و بعضي كارگاهي و بعضي نيز شكل تئوري و نظري اين رشته را مطرح ميكردند.
كتابداري؛ شغل يا حرفه؟
اغلب اوقات اين سوال مطرح است كه آيا كتابداري يك حرفه است يا نه ؟پاسخ به اين سوال بستگي به اين دارد كه آيا كتابداري از ويژگي هاي اصلي يك حرفه برخوردار هست يا نه .؟
در حقيقت آيا كتابداري از ويژگي هاي اصلي يك حرفه برخوردار هست يا نه ؟
از ويژگي هاي اصلي يك حرفه عبارتند از :
1-شامل مجموعه اي از دانش تخصصي و مهارتهاي فني باشد .
2-داراي نظامنامه اخلاقي و استاندارد رفتاري در حوزه تخصصي باشد .
3-دستيابي به سطح بالايي از استاندارد عملكردي از سوي متخصصان مهيا باشد.
4-تعهد به ارائه خدمات عمومي به عوض كسب درآمد مالي در اولويت باشد .
5-سازمان رسمي براي حمايت از حرفه اي شدن را طراحي كرده باشند
اگر شخصي تحليل هاي جامعه شناسان را درباره كتابداران بخواند ، خواهد ديد كه اغلب آنها بر اين سوال بجا تمركز كرده اند كه آيا كتابداري يك حرفه است يا خير؟ متون جامعه شناسي ،کتابداري را يک نيمه حرفه اي مي داند . اين متون، يک حرفه ي کامل يا تمام-حرفه اي را هياتي سازمان يافته از کارشناسان مي داند که اشکال خاصي از دانش رمز گونه را در موارد خاصي به کار مي برند.
- تمام-حرفه اي ها نظام آموزشي و ضرورتهاي رسمي دارند.
- همچنين داراي رمز هاي اخلاقي يا قوانين رفتاري مي باشند .
- همچنين آنها در قبال خدمات (البته موفق)هزينه مي گيرند.
براي پرسيدن اين سوال در باره ي آينده کتابداري ، بايد درباره ي تکامل و تحول مطلوب کار کتابداران بحث شود و اينکه پيامد هاي آن تکامل براي حرفه چه مي تواند باشد ؟واضح ترين و احتمالا مهمترين نيروي اجتماعي که اکنون کتابداري را تحت تاثير قرار مي دهد تغييرات تکنولوژيکي است. بعضي از تغييرات تکنولوژيکي انجام کار هاي قديمي را به شکلي ساده تر فراهم مي سازند. مثلا نمايه سازي کليد واژه اي ما را قادر مي سازد که سريعتر کتابشناسي ها را ايجاد کنيم ، اطلاعات فهرستنويسي پيوسته انجام كارهاي خدمات فني را تسريع مي بخشد .
در بافت دوم ،حرفه کتابداري با حرفه هاي ديگر در ارتباط است . علوم رايانه و برنامه نويسي، مديريت ،اقتصاد،روانشناسي و غيره همه و همه تاثير زيادي در اين حرفه دارند که تغيير هريک مي تواند به تغييرات ساختاري و بنيادي در حرفه ي کتابداري منجر شود.مثلا با ظهور موتورهاي جستجو (که اکنون اساس بازيابي در محيط سايبراسپيس مي باشد)و محصول تلاش متخصصان زيادي است،کار بازيابي مدرک که از وظايف اصلي کتابداران است تا حد زيادي تسهيل شده است .
كتابداري نوين
پيشرفتهاي دنياي كنوني كتابخانه ها را نيز دگرگون كرده و براي آنها، دنياي وسيعي از اطلاعات را در يك مكان كوچك و حتي بدون ديوار فراهم آورده است. "كتابخانه هاي رقمي" يا "كتابخانه هاي الكترونيكي" شكلي از كتابخانه هاي آينده خواهند بود كه مواد اطلاعاتي آن ها را الواح هاي ليزري و شبكه هاي اطلاعاتي تشكيل مي دهد. با گسترش شبكه هاي رايانه اي و مواد چندرسانه اي كه مي تواند تركيبي از متن، تصوير، صدا و احتمالاً حس بويايي باشد، آموزش بعد تازه اي خواهد يافت و ما شاهد مدارس و دانشگاههاي مجازي خواهيم بود.
وجود شبكه ها و پايگاههاي بزرگ اطلاعاتي، افراد را از مراجعه به كتابخانه بي نياز نخواهد كرد چرا كه اطلاعات موجود در شبكه ها چنان وسيع و متنوع است كه افراد كارآزموده نيز در استفاده از آن ناتوان هستند. با وجود ابزارهاي پيشرفته ي جست و جو در اينترنت ،به ادعاي يكي ازنشريات 90درصد اطلاعات موجود در اينترنت ازدسترس جست جو گران دور مي ماند و از سوي ديگر از آنجايي كه آموزش، يك سرمايه گذاري ديربازده است، و هزينه هاي جست و جو و خريد اطلاعات در اين گونه شبكه ها بسيار بالاست و دانش آموزان و دانشجويان و حتي استادان دانشگاه نمي توانند چنين، هزينه هايي را بپردازند، به همين دليل كتابخانه ها مي توانند با گزينش مواد آموزشي و تفكيك آنها از ساير اطلاعات در كم كردن هزينه و اتلاف وقت دانشجويان و دانش آموزان صرفه جويي كنند. در مجموع كتابخا نه هاي آينده بايد محل تلاقي نيازهاي استفاده كنندگان و انبوه اطلاعات پايگاهها باشند و كتابداران خود را براي رويارويي با دنياي عظيمي از اطلاعات و طيف وسيعي از نيازها و خواسته ها آماده كنند و با به خدمت گرفتن ابزارهاي مناسب و بهبود سازو كارهاي اطلاع يابي و اطلاع رساني خود به رشد جوامع انساني كمك كنند .
كتابداران نيز ناچار شدند مهارتهاي لازم براي استفاده از رايانه ها را فرا گيرند. ورود طرح فهرستنويسي ماشين خوان (مارك MARC)و گسترش بنگاههاي كتابشناختي تحول بزرگي در كار فهرست نويسي و تبادل داده هاي كتابشناختي به وجود اورد. در ايران نيز چنين تحولي اغاز شده و به تدريج كتابخانه هاي دانشگاهي و تخصصي وارد مرحله عملي استفاده از برنامه هاي رايانه اي شده اند.
پيامدهاي شرايط جديد براي حرفه كتابداري و اطلاع رساني
مروري بر مباحث كتابها، مجله ها و مقالات همايشهاي كتابداري و اطلاع رساني در سالهاي اخير بيانگر توجه خاص انديشمندان اين حرفه ، به چنين مقوله پر اهميتي است. در بيشتر اين متون، انديشمندان تلاش كرده اند تا از زواياي گوناگون، از جمله از جنبه هاي آموزشي، پژوهشي، فرايندهاي كاري و بازخوردهاي اجتماعي، به بررسي پيامدهاي ناشي از تحولات بپردازند. برخي از پيامد هاي مطرح عبارتند از:
1. كاهش ارتباط حضوري كتابداران و اطلاع رسانان با نيازمندان اطلاعات (به دليل دسترسي مستقيم و بي واسطه كاربران به نظامهاي اطلاعاتي از محل كار، منزل و يا كافي نت ها)
2. افزايش دشواري در گزينش اطلاعات كيفي (به دليل افزايش حجم انبوه اطلاعات و گم شدن اطلاعات با كيفيت)
3. افزايش دشواري در سازماندهي اطلاعات (به دليل افزايش حجم انبوه اطلاعات و تنوع در منابع اطلاعاتي)
4. عدم كارآيي شيوه ها و ابزارهاي سنتي براي سازماندهي اطلاعات (به دليل تغيير و تحول در محيط اطلاعاتي جديد)
ويژگي ها و توانمندي هاي اساسي حرفه كتابداري و اطلاع رساني
1. كتابخانه يك نهاد اجتماعي است و بر مبناي نياز جامعه به وجود آمده است،
2. كتابداري بر مجموعه اي از اصول علمي استوار است،
3. كتابخانه مهمترين متولي گزينش، فراهم آوري و حفظ دانش متراكم بشري بوده و هست،
4. كمتر حرفه يا گروهي به اندازه كتابداران داراي دانش و بينش در باره منابع اطلاعاتي است،
5. منابع كتابخانه ها بر اساس اصولي خاص گزينش مي شود،
6. كتابداران مهمترين متولي تعيين محتواي نظامهاي اطلاعاتي هستند،
نتيجه گيري
نظرات بسيار زيادي در باره ي آينده حرفه کتابداري و نقش کتابداران در آينده ارائه شده است .دسته اي ،کتابداران را داياناسورهاي عصر اطلاعات لقب داده اند و عقيده دارند که عمر کتابداران به سر آمده است اما دسته اي ديگر اين نظريه را رد کرده اند .به نظر مي رسد که نظر گورمن و کراوفورد نظر کاملي باشد.گورمن و کراوفورد ،کتابخانه هاي آينده را چنين به تصوير مي کشند که :
-آينده يعني هم ارتباطات چاپي و هم ارتباطات الکترونيکي
-آينده يعني هم متون خطي و هم متون فرامتن
-آينده يعني هم دخالت کتابداران(در بازيابي اطلاعات)و هم دسترسي مستقيم توسط کاربران
يكي از مهمترين دغدغه هاي اطلاع رسانان و كتابداران آگاهي از آن چيزهايي است كه در آينده در انتظار آنان و حرفه و خدمات آنهاست. روند شتابان تغييرات فناوري در زمينه اطلاعرساني و كتابداري سبب گرديده است تا دست اندكاران امر مهم و حياتي مديريت دانش و كتابداري ، حساسيت اين تغييرات را بيش از ديگر كارشناسان درك كنند و با چشماني باز و اذهاني هوشيار خود را آماده تغييراتي نمايند كه دانش و فناوري به زودي نه فقط براي آنان، بلكه براي كليه دست اندركاران امر، اشاعه دانش به ارمغان ميآورد.
از اين رو مطالعه آينده و كاوش پيرامون آن در چارچوب و قالبي علمي و آنچه كه اين روزها از آن به عنوان آينده پژوهي ياد ميشود يكي از مهمترين ضروريات براي كتابداران و اطلاعرسانان امروزي است. در حال حاضر سازمان ها و موسسات بسياري دست اندر كار امر آينده پژوهي با گرايش اطلاع رساني و كتابداري هستند.
آينده پژوهان شعار معروفي دارند با اين عبارت كه: ”نبايد منتظر آينده شد، بلكه بايد آينده را ساخت.“ بديهي است كتابداران و اطلاع رسانان نيز نبايد منتظر آينده بنشينند و رويكردي منفعلانه را در اين ارتباط در پيش گيرند، بلكه بايد با ابتكار و خلاقيت زمينه هاي نوآوري در اين عرصه را خودشان ايجاد نمايند و ديگران (از جمله كارشناسان فناوري اطلاعات و ارتباطات) را به گونهاي فعال به دنبال خود بكشند و آنان را بر مبناي نيازهاي اطلاعاتي جامعه هدايت كنند.
منابع و مآخذ:
جمالي، فيض اله. كتابداري ايران : گذشته، حال و آينده .مجله الكترونيكي پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران ، شماره سوم
فتاحي، رحمت الله. تحليل و بازآفريني نقش كتابداران و اطلاع رسانان در عصر تحول ، مجموعه مقالات هفتمين همايش كتابدارن سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور .1382
پاپي ، احمد .
سعادت، عليرضا . مفهوم و جامعيت عنوان كتابداري براي معرفي حرفه .پيام كتابخانه سال هشتم شماره چهارم .ص 46
مالك، محمدرضا. جهاني شدن اقتصاد : از رويا تا واقعيت . تهران : موسسه فرهنگي انديشه معاصر ، 1382
بني اقبال، ناهيد . دانش كتابداري در نظر و عمل . كتاب هفته ، شماره 127
مهدي مقيمي ،كارشناسي ارشد رشته كتابداري و اطلاع رساني