در شرايطي كه بسياري از دست اندركاران صنعت قاليبافي كشور از پايين بودن دستمزدها و تاخير در بيمه قاليبافان گله مندند، نمایندگان مجلس شورای اسلامی یک فوریت طرح بیمه های اجتماعی قالیبافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسنامه دار را با ا 173 رای موافق به تصویب رساندند كه در صورت تصویب نهایی این طرح، استاد کاران و کارگران ساده درجه یک، دو و سه قالی و فرش بدون کار فرما و با کارفرما شاغل در کارگاههای خانگی تک باف قالی و فرش و یا تحت پوشش تعاونیهای قالی و فرش و مجتمعهای کوچک و بزرگ مربوطه و شاغلان صنایع دستی ایران که به صورت تمام وقت به مشاغل یاد شده اشتغال دارند تحت پوشش بیمه تامین اجتماعی قرار می گیرند.
بر این اساس 30 د رصد سهم دولت و 7 درصد سهم بیمه شده خواهد بود و در صورت وجود کارفرما با پرداخت 3 درصد سهم کارفرمای بیمه شده شامل بیمه بیکاری نیز خواهد شد.
به همين بهانه نگاهي داريم به وضعيت هنر- صنعت فرش در استان مركزي كه چند صباحي است روزگار خوبي را سپري نمي‌كند.
***
قالی و قالیچه در کشورهای مغرب زمین یکی از مظاهر شهر نشینی جدید است كه از اوایل قرن نوزدهم به دليل گسترش کارگاه های بافندگی ماشینی، برای فقیر و غنی بصورت یکی از لوازم خانه مورد توجه قرارگرفت . این در حالیست که در کشور ایران در طول چندین قرن قالی مورد استفاده عموم  مردم بوده  و ايرانيان در نقاط مختلف كشور سال‌ها صنعت و پيشه شان قالي و قالي بافي بوده است. با تمام اين تفاسير مدت زماني است كه اين هنر- صنعت در اقسي نقاط كشورمان روزگار خوبي را سپري نمي‌كند و هر روز بر تعداد بافندگاني كه دارهاي قاي را بر مي‌چينند افزوده مي‌شود.
استان مرکزی از جمله مناطقي است كه  از گذشته دور به دلیل وجود عشایری که از نواحی دیگر به این منطقه مهاجرت کرده اند در اکثر شهرستان‌های آن صنایع مختلف دستی رونق یافته که اوج زيبايشان در  فرش تجلي يافته  است. اين نواحي که در گذشته سلطان آباد و عراق ايران ناميده مي شد بيش از يک سده توانست  به عنوان يكي از مهمترين مراکز بافت قالی کشور خود را مطرح كند و خصوصا در قرن نوزدهم فرش ساروق آن، شهرتی جهانی برای خود دست و پا كرد. اما اين هنر- صنعت ديگر آن رونق گذشته را  در اين نواحي ندارد و در شهر اراك به ندرت مي‌توان از قاليبافي نشاني يافت با اين وجود در روستاهاي اطراف اين شهر هنوز هم تعدادي از خانواده‌ها از اين طريق كسب روزي ميكنند كه اگر آن‌ها نيز به حال خود رها شوند شايد فرداها نتوانيم نشاني از اين حرفه در اين نواحي بيابيم.
زنان بافنده در كارگاه‌هاي كوچك
روستاي سهل اباد در 50 کيلومتري شهر اراک واقع شده است و هنوز هم مي توان دارهاي قالي و زنان قاليباف را در آن ديد، ولي همانند گذشته ديگر صداي موسيقي همراه باصداي دفها به هنگام بافت قالي از خانه هاي کوچه به گوش نمي رسد.
با مراجعه به يكي از كارگاه‌هاي قاليبافي اين روستا که درگوشه حياط خانه‌اي ساخته شده، اولين نکته اي که در بدو ورود به اين کارگاه کوچک كه وسعتش به زحمت به 24 متر مربع مي‌رسد توجه هر بيننده‌اي را به خود جلب مي کند سقف كوتاه و نيم دايره كارگاه است.
در اين كارگاه كه توسط يکي از تجار فرش اراک داير شده چهار دختر جوان با دقت و حوصله مشغول بافندگي هستند.
عاليه، يكي از اين بافندگان كه از 7 سالگي توسط مادرش قاليبافي را فرا گرفته، 12 سال است که روزها بالغ بر 8 ساعت در اين حرفه مشغول به كار است .
او با بيان اينكه در فصل تابستان بدليل مشغله ي زياد کار کشاورزي و ...مدت زمان كمتري را به بافتن اختصاص ميدهند، مدت زمان بافته شدن يک قالي 12 متري را در بهترين حالت 45 روز عنوان مي کند و ادامه مي دهد:در زمستان ها چون فرصت بيشتري داريم در زمان کمتري مي توانيم يک قالي را تمام کنيم .
اين بافنده جوان در توصيف فرش 12 متري كه بيش از دو سومش را با فته‌اند مي گويد: نقشه ي اين فرش لچك ترنج شاه عباسي است كه اصطلاحا به آن شاه عباس مي گويندو پس از آن كمي از نحوه بافت و شرايط كار در اين گارگاه كوچك با حضور چهار نفر بافنده سخن ميگويد .
عاليه مقدار دقيق حق الزحمه ي خودرا نميداند چون حساب و کتاب ها را پدرش انجام مي دهد و بيمه هم نيست ولي با اين وجود از صاحب کار راضي است و مي گويد: به ما خوب رسيدگي مي كند و اين براي ما کافي است.
با مراجعه به كارگاه‌هاي ديگر اين روستا همانند عاليه را بسيار مي‌توان ديد كه هروز از طلوع آفتاب تا اذان مغرب به بافندگي مشغولند ولي نه تنها حداقل حقوق و دستمزد يك كارگر را دريافت نمي‌كنند، بلكه به دليل نبود بيمه و  عدم حمايت سازمان‌هاي مسؤول با اولين اعتراض به شرايط كاري خود همين روزي ناچيز خود را نيز از دست مي‌دهند.
اما صاحب کارگاه نيز افزايش قيمت تمام شده فرش را دليل عدم بيمه و پرداخت حقوق بيشتر به قاليبافان ذكر مي‌كند ومي‌افزايد: از طريق شوراها قراربر اين  شده كه كار بيمه قاليبافان پيگيري شود و ما نيز اسم بافنده ها را اعلام کرده ايم.
وي حمايت بيشتر دولت را براي عملي شدن بيمه قاليبافان ضروري مي‌داندو ادامه مي دهد: توليدكننده  شايدتوان بيمه كردن تمام بافندگان را نداشته باشد چون ممكن است علاوه بر اين تعداد 20 نفر ديگر هم تحت پوشش داشته باشد و اگر بخواهد آنها را هم بيمه كند ديگر توليد فرش برايش مقرون به صرفه نيست.
وي با اين وجود رضايت بافندگان را در کيفيت فرش موثر مي داندو مي گويد: بافندگان هرچه بيشتر از وضعيت شغلي خود راضي باشند كيفيت توليدشان بالاتر ميرود. مثلا وقتي شما ميبينيد كه فرش فلان منطقه مرغوب نيست و يا كج است از ديد يك كارشناس دقيقا به اين بر مي گرددكه بافنده، فرش را با نارضايتي بافته است.
اين توليدکننده رونق فرهنگ سفارش پذيري ،شناسايي سليقه مشتري و تبليغات مناسب را جهت بهبودي وضعيت فرش ضروري ميداند وعنوان ميکند :اگر به اين موارد توجه نشود رفته رفته ما شاهد نابودي اين هنر-صنعت خواهيم بود.
اختلاف دستمزد مهمترين عامل ترک قاليبافي
شرايط بافندگان نشان مي‌دهد كه اختلاف دستمزد مهمترين عامل ترک آن‌ها از اين حرفه است به گونه‌اي كه اگر يك قاليباف تمام روزهاي ماه هم مشغول به كار باشد حقوقش به 200 هزار تومان هم نمي‌رسد و اين در حاليست كه دربررسي انجام گرفته در کشور اختلاف دستمزد مهمترين عامل ترک قاليبافي بوده است .
 اين بررسي که در دانشگاه کرمان صورت گرفته است نشان مي‌دهد تقاضا براي دستمزد بيشتر در تصميم‌گيري قاليبافان براي ترک صنعت فرش موثر بوده‌است. بعلاوه رکود بازار فرش و افزايش قيمت مواد اوليه نيز در ترک قاليبان از اين هنر- صنعت بي تاثير نبوده است.
چه کنیم تا جایگاه خود را دوباره بدست آوریم؟
باتمام اين تفاسير  وجود مناطق کویری برای دستیابی به مواد رنگی مناسب (پوست گردو و پوست انار) و آب مناسب برای رنگرزی، وجود منطقهٔ نیمه کشاورزی ،وجود روستاهای فراوان، زمستانهای سخت و طولانی و ..را‌‌ از مهمترين دلایل رونق قالیبافی در این منطقه ذكر كرده‌اند كه به نظر مي‌رسد دولت بايد با اعمال سياست‌هاي حمايتي از فعالان اين بخش چون داشتن راهبرد مشخص در صنعت فرش دستباف، هم از بعد تبليغات و بازاريابي و هم از نظر توليد،كاهش هزينه تمام شده توليد فرش نسبت به رقباي جهاني،تشويق و توجه به تحقيقات در زمينه فرش دستباف ايراني، ايجاد تشكل هاي غيردولتي در صنعت فرش دستباف،افزايش سطح زندگي و منزلت شغلي قاليبافان و... بكوشد ضمن اعتلاي دوباره فرش ايران در بازارهاي جهاني اشتغال بيشمار بافندگان در جاي جاي كشور را نيز حفظ نمايد.
گزارش: ليلا دولت آبادي